Autor: Pablo Gómez Portas
El Desencanto é un filme que reza o derradeiro bastión da poética acomodada e da España que se desangra no tardo-franquismo. Unha luz, escura e en branco e negro que envolve ós seus personaxes que son absolutamente reais e que reivindican que toda a mitificación loubada á figura de Leopoldo Panero non é máis que un constructo e unha creación ligada ó réxime en canto á polémica figura do poeta de Astorga, o cal , logo de morto, recibe a intempestiva verdade nos escearios da vivenda familiar en forma de filme-documental. Os recantos da vivenda móstranse en situacións de diálogo a dúas ou tres voces que denotan unha sensación de esgotamento e un aburrimento levado os beizos e reflexións dos fillos do poeta morto e da súa muller, Felicidad Blanc, a cal vai a converterse en musa e medianeira no xeito e na existencia da súa famila. Muller ou dama ou madame referíndome a Bovary de Flaubert que conserva unha actitude serea e deliciosa en canto as formas e verbas que compoñen certas actitudes literarias así coma que se vai a presentar elegante e transparente en verso e compostura durante todo o filme-documental.
Jaime Chávarri, o director madrileño, xunto a producción de Elias Querejeta realizarán esta obra cinematográfica moi censurada e reprochada pola crítica no seu momento de lanzamento, malia que co paso dos anos o filme formará parte do grupo selecto de películas consideradas “ De culto” así como o son “ Arrebato” de Iván Zulueta ou “ Huevos de oro” de Javier Bardem. Pasa por ende o cinema español a contemplar a posibilidade da depresión e da desfeita familiar dunha figura enxalzada polo franquismo cuxos fillos e muller preséntanse ante as cámaras cunha realidade cínica e cáustica en canto o pulso realidade-idealización sobre todo por parte de José Moisés Santiago Panero “ Michi”.
A metáfora é inevitable coma diría o mestre Emilio Araúxo. O filme comeza co monumento a Leopoldo Panero envolto nunha saba e atado por cordas. Unha música de romería con certo matiz heroico escoítase mentres o plano concéntrico vai adiviñando o espectador que se trata do monumento a Leopoldo pai. Nese intre escoitamos a voz en off de Felicidad Blanc:
“ El murió a las siete de la tarde en Castrillo de las Piedras, una tarde de verano luminosa y clara como tantas otras que habíamos vivido en otros veranos. Los días anteriores habíamos sido felices…Una vez más se producia un corte en mi vida..”
Para que logo dunha escea na que Michi, Juan Luis e a súa Nai asistan a unha homenaxe ao seu pai xa morto , atopámonos con dous dos fillos que dialogan cara a cara nun vitalista e edulcorado via crucis teatral de vertente existencialista onde Michi Panero argumentará que o filme sen o máis novo dos fillos ( Leopoldo María Panero ) non tería sentido xa que logo e el o descendente poético directo malia que efectivamente tamén o é na antítese a figura do seu pai, velaquí a ironía . Leopoldo María representa a figura de poeta maldito e non so esa figura transcendente para á poética ibérica se non máis ben a figura do derradeiro maldito o cal foi diagnosticado de esquizofrenia e pasará gran parte da súa vida de psiquiátrico en psiquiátrico por vontade propia para envolver a Leopoldo María nunha percepción da realidade que será hipnótica para lector da súa poesía así coma infame en canto o diálogo que vai entre a loucura , a cordura e unha linguaxe que distingue o significado da palabra cáliz e a transforma o cal convérteo xa nun mito da poesía en lingua castelá.
A figura do proxenitor antipoético-directo non aparece ata ben chegada a metade do filme. Leopoldo presentase tranquilo máis albiscase xa na súa fala e no seu padecer interior unha ansia de descifrar o pulso do seu tempo a cal reflíctese nas escuras cuncas dos seus ollos. Falando da infancia ou de algún dos seus primeiros poemas sendo moi neno, sorprendenos en canto a eiva interior en forma de recordo: Los libros hablaban y hablaban pero dios iba diciendo pronto se acabará el mundo. Verso escrito con tan so tres anos e medio. E para máis xesto de cara a súa predisposición á poesía descifrada engade: Mi corazón temblaba, no era un sueño y fueron muriendo todos los soldados de la guardia del rey y mi corazón seguía temblando. “ El caso de Leopoldo” como ía dicindo e o de maior transcendencia na familia astorgana, Michi fala do poeta maldito “ Mi compañero de juegos se convierte en un ser raro, quizá impuesto por la familia , eso habría que discutirlo, la discusión continua, los gritos , los portazos , el alcohol mal dijerido,..”
Súa será tamén a frase que caracteriza a entrada en crise da familia dirixíndose desta vez a sua nai ( a cal mantén a compostura) cando afirma: “ En la infancia vivimos y después sobrevivimos”. A economía dos Panero veuse moi deteriorada , velaquí o desencanto , todo elo a partir da enfermidade de Leopolo María e a morte do seu pai, ademáis tamén entra en cuestión a rivalidade dialéctica e literaria entre Michi e Juan Luis todo elo na circunstancia dunha familia burguesa con matices intelectuais que vai perdendo a súa presenza logo de admitir que ningún dos tres irmáns terán descendentes.
Qué es la magia, preguntas
en una habitación a oscuras.
Qué es la nada, preguntas,
saliendo de la habitación.
Y qué es un hombre saliendo de la nada
y volviendo solo a la habitación.
“Poesía” 1970 – 1985 “Ars Magna”
Leopoldo María Panero
Revista de cultura e sociedade 