Archivo de la categoría: Artigos históricos

DE LA ROCA AL METAL

Un proxecto autoxestionado e participativo de recuperación de memoria e dos espazos vencellados a esta.

Autor: Andrés Rodríguez Sobrino


“De la roca al metal” é un colectivo de investigación e didáctica da arqueoloxía. Aínda que afincado no Pirineo aragonés, a nosa familia traballa e colabora en diferentes procesos de recuperación de memoria  en  toda a Península Ibérica, colaborando de redes de apoio como Arqueología a Contracorriente e levando a cabo actividades didácticas en colexios e prazas de Galiza, Aragón, Andalucía, Nafarroa…

Escavacións no Pirineo aragonés

Dende o principio enfrontamos a investigación científica dun xeito directo e autónomo, asumindo a arqueoloxía como unha tarefa de recuperación da memoria a traveso da súa materialidade. Como base a esta percepción  asumindo que  arqueoloxía como unha ciencia e unha ciencia vinculada á materialidade do pasado, materialidade que debe ser socializada e xestionada polas súas herdeiras. Entre os numerosos  proxectos que levamos a cabo (delarocaalmetal.com) hoxe queremos falar do “Proxecto de arqueoloxía para un val do Pirineo, La Guarguera Huesca”, un proxecto autoxestionado e participativo de recuperación de memoria e dos espazos vencellados a esta.

DRM6
Traballos no Abrigo del Pascualín

La Guarguera é un val olvidado e despoboado do Pirineo aragonés, un espazo que durante a ditadura franquista sufriu un tremendísimo proceso de despoboación, decenas de pobos foron comprados (non sen presión)  polo aparato franquista coa finalidade de convertir este espazo de vida nun monocultivo de piñeiros. Poucas familias das antigas quedaron no val, e cando non vivimos nos lugares, estes perden a súa memoria.

Foi a partires da década dos 80 cando diferentes colectivos comenzan a reocupar os despoboados desde diferentes posturas e formas xurídicas (dende a okupación ata a configuración de asociacións para a proteccion dos espazos), pero cunha postura común: recuperar e liberar aqueles espazos e redes que a ditadura e o capital racharon durante o século pasado. Froito desta vontade, deuse un proceso de colaboración entre @s antig@s habitantes e @s neorrurais.

É neste espazo de horizontalidade, de rememoria e de apoio mutuo onde se densenrola a nosa investigación. Son as habitantes do val as que contribúen e posibilitan este proxecto dun xeito directo (o pobo de Solanilla cede unha casa ó colectivo, os pobos de Aineto e Molino Villobas aportan material e espazos durante as campañas de escavación…). Nestes momentos, tras anos de excavación e recopilación de información o proxecto adentrase na fase de análise de laboratorio. Ata o de agora rastrexamos os distintos lugares que poideron ser utilizados pol@s  primeir@s pastor@s, así coma os lugares nos que se mantiveron restos de pólenes que nos permitan reconstruir a paisaxe destes momentos. O seguinte paso é realizar unha minuciosa análise destes restos ca fin de extraer a máxima información posible.

Alén de colaboracións puntuais con outras institucións, coma a Universidade de Zaragoza, este proxecto esta financiado grazas ó apoio de centros sociais, colectivos e persoas afíns así coma polo programa de Talleres Didácticos que levamos a cabo en toda a Península. Ca fin de abir aínda máis este proceso de “reapropiación dos lugares de memoria” lazamos unha campaña de micromecenazgo coa plataforma goteo.org. Na nosa páxina web e no enlace ó microcenazgo tedes toda a información sobre as nosas actividades. Estamos construíndo un espazo de emancipación e loita polo común no que podedes participar de diferente xeito, animádevos a participar.

Captura logo
Mostra de Arqueoloxía Experimental de DLRM no Carballiño (2017)

O XORNALISMO DE LAMAS CARVAJAL

Autor: Xosé Ramón Pousa


Hai persoas que, aínda sendo cegas, teñen unha clarividente visión de futuro. E o caso de Valentín Lamas Carvajal, un ourensán que devolveu ao idioma galego a condición de lingua apropiada non só para as relacións persoais senón para a comunicación escrita. En 1876, nun país onde o 95 por cento da poboación utilizaba unha lingua proscrita, cuns índices de analfabetismo tremendos, e unha poboación rural dominante, Lamas Carvajal co seu “Tio Marcos da Portela”, fixo do primeiro xornal en galego un auténtico “best seller” que triunfaba en todas as feiras do país, imprimindo ata 4.000 exemplares, e prolongando por máis de 12 anos o seu éxito.

“O Tio Marcos”, un labrego con chispa, personaxe extraído do Padre Sarmiento, era unha publicación popular, dirixida a eses sectores maioritarios na Galicia do século XIX, sen acceso a unha cultura non xa de elites, senón básica. Un xornal que conectaba perfectamente coas súas preocupacións como campesiños, sintonizaba cos seus intereses, e utilizaba a sátira máis descarnada e a parodia como elementos de rebeldía contra o caciquismo e, principalmente, na figura encarnada por Bugallal, nunha sociedade esmagada por un centralismo terrible. Sempre había un paisano que o mercase e ilustrase aos demáis coa seu lectura pública.

O salto de Valentín Lamas Carvajal cara unha publicación periódica en galego e de tal éxito, hai 150 anos, sorpréndenos hoxe mesmo. Nunha sociedade como a galega que superou boa parte dos seus problemas de atraso secular, pero que non é quen de dar o paso definitivo para a dignificación do idioma propio. Aínda hoxe carecemos dunha estrutura de medios e de publicacións impresas en galego con calado suficiente.

Aparte da súa labor poética, a experiencia xornalística de Lamas comezara anos atrás coa publicación da revista “La Aurora de Galicia”, coa súa implicación no semanario “El Heraldo Gallego” e posteriormente en el “Eco de Orense”. Seguro que este coñecemento interno dos medios, para un home que tiña mesmo que ditar os seus artigos -case sempre a un dos seus fillos que o formateaba para a imprenta-, serviu de preparación para o seu gran proxecto pioneiro da prensa galega. Estamos ante un ser comprometido co país, dotado dunha excelente visión como xornalista, que utiliza a súa facilidade versificadora e o seu sentido do humor para conectar cun público ávido de que, por fin, alguén lle de a razón, recolla os seus sentimentos e os reforce a través da letra impresa, na mesma lingua que eles falan e que poucas veces se materializa na escrita.

De Lamas Carvajal sorpréndenme moitas cousas. El utiliza a técnica xornalística da entrevista: preguntas cortas seguidas dunha resposta, para formular todo tipo de problemas e situacións coas que se atopa un labrego do século XIX, gobiado polas rendas, endebedado cos usureiros, abocado a unha vida imposible ou mesmo á emigración incerta cara América. Preguntas simples e respostas frescas que, coma os versos de Rosalía, quedaban nas mentes campesiñas e eran reproducidas unha e outra vez.

Como punto forte do seu proxecto xornalístico, Lamas introduce a peza por entregas, como acontecía nas mellores publicacións da época coa literatura de cordel, publicando como un cadernillo do “Tío Marcos da Portela” o “Catecismo do Labrego”, o primeiro éxito da literatura galega que coincide co momento de maior expansión do periódico. Novamente, Lamas Carvajal innova, utilizando con respecto e admiración a máis pura técnica eclesiástica da repetición de conceptos directos e fáciles de entender, como no Catecismo católico, de tanto calado popular. Iso si, dándolle unha dimensión civil, a un novo credo social que, como os dez mandamentos, habían de chegar con forza a unha Galicia irredenta.

Hoxe, na Galicia do século XXI, aínda temos que desprendernos de moitos prexuízos e aprender daquel cego ourensán de tan longa visión, aprendendo da súa humildade, da capacidade de conexión cos máis desaxidos, para dunha vez rematar un proxecto que 150 anos despois aínda está moi lonxe de ser realidade: Unha Galicia con medios propios e en idioma galego. Toda unha lección a de Lamas Carvajal.