UNHA OLLADA ECOFEMINISTA ÁS ESQUECIDAS LOBISMULLERES
Autora: Nerea LC
Nos relatos galegos acontece un feito diferencial destacábel: nunha parte importante dos mitos relacionados cos lobishomes, os protagonistas non son homes-lobo, senón mulleres-lobo, é dicir, lobismulleres. Son mulleres que son transformadas por algún feito concreto, normalmente porque se rebelan contra un sistema patriarcal que as oprime. De xeito simbólico, piden máis comida, máis carne, máis alimentos e non só por fame, senón tamén para reivindicar o seu espazo na sociedade galega. Na antoloxía Lobos, lobas e lobishomes compilada por Xosé Ramón Mariño Ferro, aparece recollido o relato «O lobishome no sequeiro». Nel, o lobishome é o arquetípico «lobo da xente» de Vicente Risco.
Este «ecomito» parte da perspectiva ecofeminista, pois pode entenderse a través das relacións entre ecoloxía e feminismo co fin de afastarse da dominación patriarcal imposta sobre as mulleres e a natureza. Dende a década de 1970, as correntes feministas comezan a reformular a valoración da muller vinculada á natureza e atribúense novos paradigmas sociais, como son a oposición da agresividade masculina en relación co seu medio natural fronte a ética feminina do coidado que dá lugar á esperanza da conservación da vida humana. Polo tanto, mediante o ecofeminismo, non só se subverte o control muller-home, senón tamén o humano-natureza.
A protagonista do relato anterior é unha «moza de pel branca, e de cabelo solto e longo deica a cintura, moi fermosa» (Mariño Ferro 2001: 60). Esta rapaza é vítima da fada que lle asigna a súa nai: «Vaite da casa, mala muller! ¡Mala filla! ¡Loba! Permita Deus que te volvas loba e que como os lobos andes arrastrada polo monte» (Mariño Ferro 2001: 61). Na pasaxe citada aparecen reflectidos dúas cuestións moi relevantes. Dunha banda, obsérvese a connotación negativa do alcume «loba», que revela un significado heteropatriarcal por se referir a unha muller de atributos estéticos favorábeis e, supostamente, de vida licenciosa. Doutra banda, cómpre tomar en consideración a rebelión da rapaza contra a opresión do sistema dominante.
A lobismuller quedou orfa de pai cando meniña. A súa nai volveu casar cun home que, mentres a rapaza foi cativa, nin falaba con ela, pero, ao medrar, segundo di a propia nena narradora, «acabou dándome a min máis agarimos que a mi madre» (Mariño Ferro 2001: 60). O intento de violación rematou en fracaso, xa que a valentía da rapaza permitiu que se zafara do seu agresor cortándolle unha man coa fouce. A proxenitora, máis que nai, actúa como meiga, lanzándolle a dita maldición de converterse en loba á súa propia filla, vítima dun intento de abuso sexual. Xorde así o estabelecemento dunha relación entre un personaxe dominante, un opresor, a súa nai, e un oprimido, a rapaza que sofre xa non unha soa violación aos seus dereitos, senón dous: unha por parte do violador e outra por parte da súa nai, ao negar o dereito da súa filla á verdade.
Dende unha lectura ecofeminista, pódese visualizar as contraposicións home/muller e humano/animal. Mais como é típico das lobismulleres galegas, esta relación entre humana e animal non se comprende dende a agresividade típica do lobishome masculino, senón que esta «loba» é unha vítima amábel e agradecida, claramente moi afectada pola fada que non quería nin escolleu ter. Convén esclarecer un detalle que pode pasar desapercibido: o rexeitamento prodúcese cara á fada lanzada pola nai, mais non cara á súa condición de loba, que, de feito, é considerada cun lixeiro aprecio, tal como se mostra na seguinte frase: «¡Váleme, a miña pel querida! (Mariño Ferro 2001: 60). Posibelmente, os choros da rapaza non só se xustifiquen na súa condición híbrida; é evidente que a dor emocional pode ser máis forte cá dor física do sentir queimar a súa pelica.
Ademais, sábese que as características físicas do lobo adoitan ser o que o enmarcan dentro do papel demoníaco. Porén, como se demostrou no parágrafo anterior, esa condición demoníaca non se visualiza en ningunha parte deste relato. Adxectivos como «de pegadas grandísimas e invulnerable ós tiros […] pata descomunal, negra e arrepiante. […] un fuciño longo, de grandes dentes blancos, […] tan peludo» (Mariño Ferro 2001: 60-61) permiten atribuír —a través da implantación do medo na sociedade— significados e simbolismos negativos ao lobo. As primeiras lecturas antropocéntricas sitúan ao lobo como un animal esteticamente «arrepiante» e á humana como unha muller «fermosa», pero se se ten en conta a visión ecofeminista, isto pode representar unha crítica moi directa á presión que sofren as mulleres e os animais polo feito de posuír —ou non— determinadas características físicas, consideradas polos códigos heteropatriarcais e antroplóxicos como favorábeis ou desfavorábeis. Deste xeito, as concepcións que sitúan ao lobo como un animal negativo son reforzadas polo sentimento de medo e fobia social, cun sentimento de frustración de fondo polo feito de non seren capaces os seres humanos de exercer un dominio completo sobre el e sobre o xénero feminino.
As peeiras ou fadas dos lobos eran as mulleres que defendían e acompañaban aos lobos. Encarnan unha visión moito máis cordial do animal. Adoitan transformarse ou ben por unha maldición materna ou paterna ou por nacer a sétima filla dunha parella. Así o demostran os relatos «A pieira de Cotobade», «A maldita comedora de carne» ou «A Lobeira de Moraña», recompilados en Lobos, lobas e lobishomes, de Mariño Ferro. Engádase a coñecida bandoleira «Pepa a loba», que é parte do imaxinario compostelá. A raíña Lupa, Luca, Lopa, Loba ou Luparia foi a muller que acolleu no seu castelo lupario, situado en Teo, os restos do Apóstolo Santiago e, aínda que parcialmente obrigada, segundo conta o Liber Sancti Jacobi, axudou á construción do seu sepulcro. No libro de Mariño Ferro pódense atopar varios relatos como, por citar algúns exemplos, «Lupa e o Apóstolo», «A Raíña Loba en Figueirós» ou «Lupa no Pico Sacro», nos que se representa algunhas veces o prototipo de muller vingativa e sanguinaria e, outras veces, o arquetipo de salvadoras dos pobres.
En definitiva, a lobismuller pode ser entendida de moitas maneiras; a maioría non ten unha simple explicación sen mais. Como puidemos comprobar, adoita expresar varias metáforas e simbolismos que poden ser comprendidos coma un intento de ensinanza e reeducación da sociedade patriarcal, ademais de ter moi presente o espazo natural e tratalo dende un punto de vista ético e sostible. Este tipo de relato pon de manifesto a necesidade de romper coas vellas concepcións patriarcais que aínda hoxe en día, tristemente, seguen dominando. Mais nós, non esquecemos a nosa natureza salvaxe, tan só temos que deixar que a nosa lobismuller emerxa dende o máis profundo do noso ser.
Para saber máis:
Mariño Ferro, Xosé Ramón. 2001. Lobos, lobas e lobishomes. Pontevedra: Edicións do Cumio
Revista de cultura e sociedade 