Archivo de la categoría: Artigos

O FAREIRO; UNHA INTROSPECTIVA A MANUEL ANTONIO

Autor: Pablo Gómez Portas


Aquí estou de novo cas miñas cavilacións rutineiras, cavilacións que son pasto do aburrimento burgués dunha tarde de sábado na que non traballo ,  mentres  entre as rúas  a paisaxe  decórase grixásea e alumeada nestes infindos días de choiva. Grixásea por que literalmente as nubes vóltanse grises o chover e alumeada referíndome os farois marelos das rúa dos viños que reflexan ás súas cores contra o chan mollado aumentando a sensación de luz. Prendo un cigarro, na infamia do meu rostro enfurruñado pola soidade e  póñome a cavilar sobre o ton das nubes e a súa descrición literal e o certo e que a inutilidade da descrición supera o literal da situación, no sentido lexítimo da escritura en canto a súa forma e fondo. Como deberíamos describir a situación seguinte cun exemplo “literal”? imaxínense vostedes que están albiscando o río Miño ,absortos nos seus pensamentos , buscando algo de poesía , algo , pouco,  nun dos seus sendeiros e comezan pensando e relatando “sobre a beira do río camiño fixándome nas pedras , o río corre a miña contra e síntome nunha dirección inútil” , pois ben  pensen ou atopen nesa descrición que un neno o voso lado tíralle unhas pedras o río mentres o pai dille: Non lle tírelas pedras os patos!

Prodúcese nese instante unha contraindicación poética , a literalidade da situación supera ó efémero da poesía, o neno rompe a delgada liña que separa a poesía do século XVIII e a do noso século, o poeta xa non é un ilustrado, todos podemos ser poetas , veña a escribir sen reflexión nin sentido lexítimo da palabra sen sentires nada máis que o bolígrafo sobre o folio, escribindo un poema para recitar(para recitar escreben os mediocres diría Rimbaud)  escribide esquecendo e utilizando a mesma escritura coma cura ou remedio , unha cura que non implica a salvación damas e cabaleiros , unha cura paliativa e curtoplacista e mesmo sendo cada palabra unha falta de respecto integral  a aqueles que perderon a cabeza por algo que como di Roberto Bolaño “Non se sabe moi ben o que é” e ademais engade nunha entrevista a unha cadea arxentina  “Só dous poetas chegaron o significado da palabra ou definición de  poesía”. Así que amigas e amigos imaxínense a importancia desta disciplina literaria en canto a forma e fondo , así o é polo menos para o escritor chileno e infrarrealista o cal mantén a miña incerteza, imprecisa por outra banda,  sobre a utilización do literalismo ou da metáfora coma forma de escritura.

Houbo un día no que tiven a oportunidade de sentirme poeta , un único día na miña vida rocei cos meus dedos iso que resulta tan delicioso de ostentar , o cargo de poeta, de bardo perdido nun século que non lle pertence. Un día no que recibín “a noticia”, unha noticia incerta unha noticia que se escribía en tres folios din-A4, unha noticia incrible en canto a forma e fondo, unha noticia “ A noticia” si , a noticia definitiva e digo esto por que pretendía eu ser un poeta(incido) así como calquera que se fai médico, xornalista ou fontaneiro pretendía perderme no mundo da metáfora, no mundo na ilusión Faustiana de recitar en verso o meu acontecer coma home na terra ou mesmo cecais tirarme o farol de ser como o pai de Juan Antonio en “Vicky y Cristina Barcelona” argumentando que non ensina os seus versos por mor de que se perda a sustancia.

Voltemos de novo o día, o día no cal recibín “A Noticia” : Vagaba eu rozando o abrigo contra o chan , as únicas persoas que me polo menos facían caso eran as vellas que berraban: Estás mollando a chaqueta! Máis de unha ofreceuse a facerme un apaño no delirante abrigo que lle saca de quicio ata o Dalai Lama e  como unha morse de dor indolente , vacío de pel e sustancia cavilando sobre o meu futuro e pensando tamén nela coma un can doido que esquece o oso no matorral (e terá moito que escavar para atopalo), recordo nese día o fume das fogueiras neses estralos de nebulosidade que tanto recita a miña terra mosense, que estupidez para un home que sinte un impulso que non é compartido ter que falar da metáfora do ciclo das estacións para que o resto dos mortais o aplaudan. Subide unha foto de Audrey Hepburn e poñede debaixo , no epitafio: A vida é unha selva, Good save the thinks!

A noticia terá para o lector unha impresión relativa. Unha carta chega a redacción da revista mosense  “Letras perennes de Folla Caduca”   a noticia é unha carta e esa carta está escrita por un fareiro, é dicir; un home que traballou durante vinte anos nun faro da costa da morte e no cal nesa carta escribía  unha extensa narración nas xa citadas tres páxinas sobre a miña tese sintetizada en dez versos, sobre o derradeiro bastión da nada , mais que digo da nada? E revolvo  de novo os meus miolos sobre  a miña interpretación  do cadalso marítimo (o poema titulábase “O Mar”  que pode ser ideal ou literal e zecais aborreza agora a composición poética metafórica tanto coma a miña relación co mundo simbólico) o fareiro  falaba de min coma un poeta , poeta que sabe interpretar o cheiro do mar a súa extensa composición de H2O, dos  poucos que pode facelo dicía o fareiro , e se cadra nese intre non puiden crer ou máis ben sentíame un falsario .Un poeta é un finxidor afirmaba Fernando Pessoa que de tanto finxir pensa que esa dor é real , e o certo que logo de ler o postergado mestre da poesía lusa róeme no interior a inquedanza de non  ter comprendido as palabras do fareiro, as cales non respondín por que sentíame a min mesmo coma precisamente iso; un finxidor dos que finxe ata unha situación de desorde para acadar a orde e a harmonía como din os valerosos poemas dun tal Kiko Neves os cales  debúxanme  na mirada unha sensación de arrepíante gargallada, zecais esa sexa a verdadeira poesía a que mostra en realidade o loito interior do poeta a que canto menos serve para rir e chorar a un mesmo tempo,  o autor de Sábado 24:

Torcín un nocelo.

Topeime con Ela.

 Que fas.

Estou perdido.

Doeme un pé.

Riuse e marchou.

Ía con alguén.

Cheguei ao piso

Perdera as chaves.

 

Voltando a Pessoa en “Odas de Ricardo reis”, este anuncia no seu prólogo que perdeu toda a súa personalidade poética outorgándolle vida os seus pseudónimos, mais que sensación liberadora e de canalización emocional debeu sentir Pessoa que a pesares de ter creado os seus personaxes, estes non o superaron a el coma escritor que mantivo ata hoxe unha pulcritude literaria  e un fervor crecente nos novos lectores de Poesía. “ Puxen en Caeiro todo o meu poder de despersonalización dramática, puxen en Ricardo Reis toda a miña disciplina mental revestida da música que lle pertence, puxen en Álvaro de Campos toda a emoción que non lle debo a min nin a miña vida..” Máis debe un saber camiñar sobre o fío da navalla dos pseudónimos xa que pola contra atopamos o caso de Conan Doyle o cal non destacaba precisamente por ser un referente  literario mais foi quen de crear un personaxe icónico para a escea Londiniense e da segunda revolución industrial. Pola contra neste caso o seu talento deulle un revés e o seu personaxe Sherlock Holmes o cal  superou ao seu creador. Conan Doyle decidiu mesmo matar ó Detective nun derradeiro capítulo mais logo tivo que voltar a resucitalo debido a unha forte presión popular, a cal ata chegou a levar negros crespóns nos seus brazos (cando leron que Sherlock Holmes fora asasinado , os lectores pensaron que era un detective de verdade). Mais voltemos de novo á noticia recibida, o meu poema ( O Mar ) como dicía fora interpretado polo fareiro como unha xenialidade , mais dubido loxicamente da súa xenialidade e da súa enteireza , pensemos por exemplo na figura de Manuel Antonio, poeta do Mar en esencia , poeta que nace a escasos metros das casas de Dieste e Catelao , e a ver quen ten as agallas de enfrontarse ao ideólogo do galeguismo dende un punto de vista rupturista e cuase libertario, ese foi Manuel Antonio o cal dende neno tivo unha intensa relación co Mar e cuxo poemario “De catro a catro” é un diario de abordo poético da súa aventura marítima, feito que denota o seu potencial intelectual e a súa intelixencia que sobrepasa os meus versos coma un carro de bois que pisa unha miñoca. Manuel Antonio escrebe:

Quen fechou esta noite   

a fiestra azul do Mar?
Este Mar fuxitivo
de tódalas ribeiras
Náufrago do neboeiro 

 

 que desviou o rumbo

dos puntos cardinais 

 

Ficaron as gaivotas 

 tres singraduras a sotavento 

Desorientáronse os arroaces

intrusos e impunes.

 *Nas Fotografías Manuel Antonio e o pailebote Constantino Candeira; barco no cal o poeta de Rianxo escribiu » De Catro a Catro»; poemario cume da poesía galega.

XIRIMIRI

  Autor: Aitor Martínez 


Pequeño preludio

Tengo muchas ideas sobre las que quiero escribir. Tengo tantas intuiciones que me vienen de diferentes lados, todos abigarrados, que no sé por dónde empezar. Quiero escribir sobre construir comunidad, la importancia que puede tener esto en el mundo globalizado, una defensa de la idea de patria en términos constructivistas, como algo que se opone a la discurso globalizante de »todos somos iguales» y como esta idea se malentiende terminando siendo una justificación para políticas que atentan directamente a identidades locales y cómo, además, la defensa de estas identidades locales son vistas como ideas irracionales, segregacionistas y parte del pasado. Sinceramente, no sé si tienen razón y yo soy un imbécil trasnochado. Pero en mi intento de justificarme voy a ir poco a poco. No voy hablaros del bosque (como acabo de hacerlo en este párrafo), sino de los árboles (como pretendo a continuación). Esto va a ser lento y no sé si llegará a buen puerto o si quiera llegará porque no tengo hoja de ruta (tengo la sensación de que esto puede terminar siendo de un tipo contanto sus anecdotas mientas las pseudointelectualiza. El destino de mi generación: ser el abuelo cebolleta explicando muy mal a Hegel). Pero bueno yo qué sé. Comenzaré hablando del euskara desde mi perspectiva: esto significa que muchas de mis opiniones sean provenientes de mis sensaciones y no de nada »objetivo». Os voy a hablar como vasco, de familia materna extremeña, de gipuzkoa, que ha vivido siempre en euskara y que no tiene nada que ver con alguien del centro de Bilbao (aqui ya comienza un dato no objetivo porque juzgo sin comprobarlo que en el centro de Bilbao nadie habla en euskara) con el que solo me identificaría el ser del Athletic. Lo que quiero decir es que voy a ser todo lo formal posible dentro del carácter principalmente informal del texto.

El objetivo y el valor del texto creo que es la de que quiero comunicar a alguien que no vive en Euskal Herria la situacion del euskara desde una subjetividad de tantas, en qué afecta eso en su identidad política/cultural y en las posibles similaridades que se pueden encontrar con el gallego.

    «Si habla en euskara batua, suele hablar en castellano»

       Me dijeron que »orballo» en gallego sería el equivalente a »xirimiri» en euskara por lo que así se titula la sección. Partimos ya con un error en el intento de representar neutralmente a la población vasca en su conjunto puesto que en otras zonas se dice»sirimiri» y en otras »txiribiri». Creo que oficialmente se escribe »siri-miri» pero me resulta tan extraño que no puedo titularlo así. Sucede eso con el euskara batua (significa »euskara unificado»): es el euskara en la que hemos aprendido a escribir pero no la que se habla. Miento: hay zonas en las que se habla euskara batua: en las ciudades*: en esos mismos lugares donde cuando voy a un bar me sale preguntar directamente en castellano en vez de en euskara (siendo esto un error mío) por no querer encontrarme en la ya clásica tesitura de tener que volver a repetirlo en castellano. Para evitar esa posibilidad donde se da el momento incómodo en el que el camarero te mira y te dice «¿perdona?» cuando enuncias «kafesne bat mesedez» («un café con leche por favor»).

El euskara batua se hace artifical al oído para alguien que no es de ciudad. Es el idioma burocrático y el oficial, del que tenemos contacto en carteles en la zona pública o en las hojas de instrucciones; hojas de instrucciones que, por muy vascófono que sea, no puedo leérmelas en euskara porque me resulta como tragarme un polvorón de golpe (esto ultimo no es un recurso cómico). Podría terminar de entenderlo pero no va a ser una lectura ligera. Es una sensación extraña que no sé si alguien que no sea bilingüe lo podría entender del todo, o en caso de entenderlo tampoco terminaría de empatizar con la situación por completo porque, joder, qué más da: al fin y al cabo las has leído en castellano y lo que tú querías era saber cuando no tomar el ibupofreno. Ante ese argumento ya no tengo nada que decir porque tampoco voy a sacar a ondear la ikurriña en un contexto minúsculo y cotidiano. Sería una reacción desproporcionada; y es justamente este tipo de problemas que tienen la propiedad de manifestarse solamente, aunque sistemáticamente (por eso son problemas), en pequeños contextos cotidianos los que son los más difíciles de abordar o de defender. No me voy a parar a hablar sobre la identidad vasca cuando me veo obligado a pedir el café en castellano, tampoco nos volvamos locos. «Pero a veces dan ganas». «Pero tampoco es para tanto». No sé.

Euskalkiak_koldo_zuazo_2008
En este mapa están coloreados los distintos euskalkis. En las zonas señalada en gris oscuro son zonas donde en el s.XIX había un euskalki hoy en día desaparecido. En el mapa no esta señalizado el uso del euskara batua, por lo cual no hay que interpretar este mapa como si representara a la totalidad de los hablantes del euskara.’

»Frente» al euskara batua tenemos los euskalkis. En la actualidad están clasificados en 5 euskalkis y van desde el noroeste de Euskadi hasta el noreste cruzando un poco la frontera con Francia. Los euskalkis serian los dialectos del euskara que a la vez tienen sub-euskalkis que tratarían más de hablas de pueblos y sus alrededores. »Dialecto» tiene un matiz que es la de que parece que esos euskalkis surgen derivados de una euskara madre pero, e imagino que sucede en casi todas las lenguas, es el euskara batua (surgido oficialmente en 1968), el normativo, el que es un derivado de estas. A esto se le añade que las diferencias entre los euskalkis suelen ser notables. A mi, como alguien que habla gipuzkera, me costaría entender el zuberera, el euskara que se habla en Zuberoa, en Francia (que prácticamente, dada la centralización en Francia, le quedan unos años de vida. Por lo menos, a diferencia del euskara de Álava, está vivo). Lo reconozco como euskara pero me cuesta un esfuerzo entenderlo. Tampoco tengo que irme demasiado lejos porque las diferencias ya son, a mi parecer, potentes a corta distancia. Como solo conozco el caso del euskara no sé hasta qué punto esto es señalable o si es un fenómeno muy común. La única referencia externa que tengo es Andalucía, en el que he vivido 5 años, donde hay acentos diferentes, pero no llega al punto de no poder entenderse entre ellos a no ser que sean pueblos muy cerrados**; pero, en la medida de lo que he conocido como extranjero, uno de Huelva se comunica perfectamente con alguien de Almería. O incluso en el castellano: no me suelo encontrar casi ninguna complicación, a diferencia de alguien que hablara otro euskalki, cuando hablo con alguien de america latina.

Estos párrafos han sido la puesta en escena. Al punto al que quiero dirigirme es el siguiente: el euskara batua lo entiendo perfectamente, el zuberera no y al mismo tiempo, el euskara batua me causa un rechazo que el zuberera no. ¿Por qué me sucede esto?

La respuesta es simple. El euskara batua me parece una lengua que no tiene vida propia, que no se asocia a un lugar, a unos tópicos, a una de manera de expresarse típicas de un lugar. Los euskalkis, aunque se me hagan difíciles de entender, las percibo como la idiosincrasia de un lugar, parte fundamental de la vida (que se dice pronto) de alguien. Los euskalkis no me las encuentro, por lo menos en su máxima expresión, en las series de televisión de la EITB, en paneles de publicidad, en las instrucciones, en los políticos cuando hablan, en las ciudades, en las personas que están hablando todo el rato en castellano y en un contexto determinado tienen que hablar en euskera… los euskalkis me los suelo encontrar cuando se entrevista a un futbolista de un pueblo de euskadi, cuando voy a un pueblo, cuando me expreso en mi vida diaria (donde entra toda la gama de emociones que un ser humano puede tener)… es una cuestión de asociaciones. Te encuentras el euskara batua en los contextos más lejanos de tu vida »inmediata» y en las que se te hacen más ajenas, como las instituciones: esos lugares poblados por gente que te habla como la gente de la tele. En mi kuadrilla se da un fenómeno que ilustra lo que quiero decir: cuando queremos hablar de coña, que lo que digamos no se tome en serio, pasamos a hablar en batua. No solo eso, sino que añadimos algo aun más significativo que el paso al batua: la hablamos torpemente, con una expresividad básica. Asociamos el batua a gente que no suele hablar en euskara.. Es como si un ingles imitará a los extranjeros hablando un ingles de primaria o algo parecido a nosotros hablando con acento ingles preguntando sobre x monumento de la ciudad. Aquí, por tanto, hay una tensión. Me gustaría que parte de mi identidad no muriera, que pudiera ejercerla en el futuro. Pero está enclaustrado. La literatura es en euskara batua, la música suele ser en euskara batua… y es que es horrible. No puedo tomarme en serio alguien hablando de temas personales de forma poética si no esta utilizando el euskara con la que se ha relacionado toda su vida. Un experimento mental sería la siguiente: imaginaros que por alguna razón el acento andaluz fuese la manera normativa de hablar y que un conocido vuestro hiciera una canción romántica cantándola con acento andaluz. ¿No se os haría extraño?¿Como la mezcla entre lo más íntimo y lo más institucional? (en este experimento mental tendríamos que disociar, en la medida de lo posible, el acento andaluz de sus tópicos). Pero es impracticable que se traduzcan los libros a los 5 euskalkis si ya en euskara batua es un negocio duro.

Saioa Alkaiza publicó en Febrero un artículo de opinión en euskara titulado »Nosotros, los vascos de plástico». En ese artículo recorre los tópicos que acabo de mencionar desde el otro lado.Comenta que ella no habla ese euskara que »tiene vida», que las series de la EITB no se le hacenajenas, cuando lee las conversaciones en literatura vasca no se le hace raro, etc… y a la vez, comenta que cómo se debe de sentir una persona que, como ella, vive en ese euskara, es bertsolari e incluso trabaja en la radio hablando en euskara cuando aparece un tipo como yo diciendo lo que digo. ¿No es más fácil que empezar a aprender un euskalki pase directamente al castellano? Pues tiene razón.
Pero yo no puedo ahora negar todo lo que he dicho. No puedo evitarlo. ¿Qué hacemos? Supongo que la zona de trabajo está en las ya mencionadas asociaciones, que es casi como trabajar en el inconsciente. Y no sé cómo. Supongo que una manera de empezar sería que los euskalkis fuesen más visibles y conocidos. Sería un primer gran paso hacia esa utopía de una comunidad culturalmente fuerte donde las identidades no peligran en su mismo regazo.

 

*: Técnicamente, el euskara batua solo se utiliza en Gasteiz. En Bilbo sería bizkaiera y en Donosti Gipuzkera. Aun así no creo que se pierda el punto principal puesto que en las ciudades te sueles encontrar un euskalki (que más adelante ne el texto explico qué es) más »batuizado».
**:Como mera curiosidad: sí hay un acento de un pueblo andaluz que conocí difícil de enteder para el resto que es el pueblo de Motril que es el único dialécto en Europa donde se utilizan sonidos glotales (provenientes de la garganta) y del que se dice que Unamuno dijo «llegué de noche, lloviendo y sin conocer el idioma». Hay un video en youtube que se titula »Pillando Purpos I» donde se dobla de coña una escena famosa de Pulp Fiction con acento Motrileño. El video ofrece la posibilidad de verlo con subtitulos al castellano .