A doniña cerva.

Din que fai moitos anos, cando aínda os avós dos nosos avós non foran nados, moraba nun Castelo de terras de Cervantes (hoxe da provincia de Lugo), un señor chamado Froyaz, xa mais que de media idade, que tiña dous fillos: o máis vello, levaba por nome Egas, e a súa irmá, Aldara.

Os dous irmáns queríanse moito, e inda que a terra por alí é moi fraguenta, algunhas vegadas ían xuntos dar un paseíño da cabalo.

Aldara, que era una moi belida doncela, tiña un namorado admirador, o xove Aras, fillo do señor doutro Castelo da mesma bisbarra, e como os país non se levaban mal entre eles, semellaba que o casamento non haberíase demorar moito tempo.

Mais un serán á hora do xantar non apareceu Aldara no seu adoitado lugar. Preguntou o seu pai por ela, e preguntou tamén o seu irmán. Ninguén soubo dicir nada; ninguén imaxinaba onde podería estar. Rexistrouse o castelo todo de arriba abaixo; mais Aldara non apareceu. En cabo, un besteiro que estivera de garda na porta do Castelo, dixo como a tiña visto sair polo mediar da tarde e que lle pareceu que ía cara ó riacho que corría ó pé do monte onde o castelo asentaba.

Temendo una desgracia, alá foron pai e fillo, con escuderos e criados, a percorrer a ribeira. Nada puideron atopar malia dunha esculca detida e miudeira.

Enviaron daquela un mensaxeiro ó castelo de Aras. O coitado presentouse desconsolado, na compaña das súas xentes, e todos xuntos comezaron una busca xeral polos montes e fragas dos arredores e polas pallazas e rueiros, mais sen obteren mellor resultado.

Despois dalgúns días de pescudas inútiles, e xa dada por perdida definitivamente Aldara, imaxinaron que tiña sido morta por algún porco bravo ou por algún oso, e poida que esnaquizada e comesta polos lobos.

Pasou moito tempo; xa ninguén se lembraba de Aldara, senón o pai e mailo irmán, que tiñan ás veces aínda un recordó para ela xulgándoa morta.

Un día Egas, indo de caza, chegou a una valiña en procura dunha pita monteira. Cando viña xa de volta para o castelo coa súa peza encolgada da cinta, quedou sorprendido ó ver una fermosa cerva branca coma o ampo da neve rebrincando ledamente.
Armou apresadamente a besta e concerteiro tino enviou una frecha á cerva, que ferida de morte, caeu derrubada sobre a herba.

Foi tan súpeto o encontró que non se lembrou de que estando só e a pé non podería levar aquela preciosa carga.

Daquela, co seu coitelo de monte cortou una das patas dianteiras da cerva; gardouna no fardel, e reparando ben no lugar onde se atopaba, cavilando en voltar cos criados que puideran recoller e transportar a cerva, botouse a camino do castelo.

Mais, cando chegou, contando ó pai a súa cazata, tirou do fardel a pata da cerva. Entrambos ficaron estarrecidos; no canto da pata, o que Egas atopou no fardel foi una man; una man fina, branca, donda; una man de doncela fidalga. En nun dos dedos daquela man lucía un anel de ouro cunha pedra roiba. O anel que noutrora levaba Aldara.

Correron daquela en tola cabalgada monte arriba deica o lugar onde Egas derrubara a cerva. Alí estaba, deitada no chan, a propia Aldara, coa súa veste branca na que, onda o peito una grande mancha vermella sinalaba o punto por onde a frecha tiña ferido o corazón da coitada. E no brazo toco, mancáballe a man.

Aldara fora, sen dúbida, encantada en figura de cerva, e só coa norte recobrou o seu corpo de doniña.

Que mouro a encantou e por que? Endexamais puido saberse.

O adival trocado en serpe.

Un señor de Macenda moi rico que tiña un criado quixo viaxar e mandoulle que arranxase todo que ían ir os dous polo mundo. No intre o señor foise á horta, atuou o diñeiro, que era moito, e atouno cun adival dicindo ó mesmo tempo:

Adival eres, culebrón te has de volver
El que de aquí te ha sacar, tres besos te ha de dar.

Mais o criado oíuno e cando chegou ó barco que os había de levar, no instante de sair xa para o mar e cando todos estaban a bordo, dixo que agardasen un momentiño que se lle esquecera una cousa principal. O barco agardou, mais en vista de que non voltaba ergueu áncoras e foise co señor só.

O criado en tanto marchou o sitio do tesouro e saíulle un culebrón grandísimo. Tremeu un pouco, mais por fín deulle un bico e o culebrón retorceuse; deulle o segundo e o culebrón apreixóuselle ó corpo coma se quixera acabar con el; deulle o terceiro e o culebrón converteuse en adival. O mozo entón colleu o tesouro e cando o señor voltou atopouse sen ren.

Redacción e tradución: Alba Losada García

Para saber máis:

– X.M. Gonzalez Reboredo, Lendas galegas de tradición oral. Ed. Galaxia S.A. 1995 (A doniña cerva)
– F. López Cuevillas e F. Bouza Brey, “Prehistoria e Folklore da Barbanza”. Revista Nós. Ourense 15-IV-1928, p.72.

“Fai séculos que a Razón gañoulle a batalla á Superstición.
Pode que o resultado non fixese que o mundo mudara a mellor.
Pero polo menos podemos saír da casa pola noite sen temer á escuridade.”

Din que fai moito tempo, cando a humanidade comezaba a andar polo mundo, as nais preocupadas polas saídas nocturnas dos fillos contábanlle a estes que na escuridade andaban os monstros e era perigoso saír. Esa crenza fixo que os rapaces pasaran as noites aterrados e non foran capaces de por un pé fora do lar o marchar o sol. Arrepentidas do que fixeran, as mesmas nais fixeron amuletos e dixéronlle ós atemorizados cativos que eses obxectos protexeríanos contra todo mal. Así naceron as lendas dos noso folclore.

Agora quero que fagades comigo unha viaxe, a non tan atrás no tempo. A eses anos nos que non había televisión. A ese época na que a luz eléctrica aínda non “matara” a Santa Compaña. Imaxinade un día coma este do mes de novembro. Fora xa é noite, os días cada vez son máis curtos, cada vez a luz dura menos e a escuridade invade o mundo durante longas horas. As familias reúnense a carón do lume da lareira, o máis preto posible para tentar combatelo frío. As lapas danzan sobre a lousa, e o crepitar do fogo acompaña as verbas do avó, que comeza a contar, con voz pausada, unha historia que sucedeu fai moito nalgures. Mentres o vello narra eses feitos os máis cativos da casa miran polo xanela, salpicada polas pingadas da fría choiva. Co maxín enchoupado polas arrepiantes historias, cren ver nos montes que rodean a vivenda os monstros das lendas do avó; eses espantos que os espreitan cando dormen, e queren levalos con eles fóra, a escuridade da noite:

O fío vermello

Foi un día de outono, xa no serán. Un matrimonio viña de carretar. Carretaban outonizo, e cargaran o carro, e volvían á casa. Xa se facía noite. E a muller ía vestida cunha chambra vermella. Cunha chambra ou cunha camisa, non sei ben, non o lembro. Pero vermella, iso si, vermella. Volvían os dous pola congostra e o home dixo que esquecera a galleta (forcado de dous gallos) e que volvía buscala. Xa era case noite, a muller tiña medo e pediulle que deixase a galleta, que a acompañase, que tiña medo do lobo da xente, soa polos camiños, que xa volvería pola galleta outro día. O home non a oíu e díxolle: -Se ven o lobo da xente espétalle a túa galleta-.

A pouco de marchar o home, aparecéuselle o lobo da xente e botouse a ela. Roeuna nun brazo, e arrincoulle parte da camisa, da camisa vermella. Viu como levaba nos dentes un fío, entre dente e dente. Ela, para se defender, espetoulle a aguillada con forza. Espetoulla nas costas, e o lobo fuxiu. Chegou a muller á casa. E, de seguida, volveu o home e a muller contoulle o que lle pasara. O home dixo: -Non creo que volva nunca!- e, ao dicilo, viu a muller que entre os dentes lle colgaba un fío vermello.

A meiga chuchona.

Había en San Xulián de Sergude unha muller á que habíanlle morto tódolos fillos, e a derradeira nena que tivera levaba o mesmo camiño.

-Ten que ser cousa dunha aolladora ou dunha meiga chuchona- comentou a nai da muller, unha anciá que, como tal, sabía deses misterios da vida que vanse coñecendo cos anos.

Un sábado pola noite colleron na braña tres xuncos, cortáronos cunhas tesoiras á mesma altura e marcáronos: un, o da envexa; outro, o do enganido; e o terceiro, o da bruxa zugona. O domingo pola maña comprobaron que o xunco que secara era o correspondente á chuchona.

-Non cho dicía eu?-exclamou a nai- Ves coma é cousa da bruxería?

-E que podemos facer? Quen será a bruxa?

-Xa o saberemos. De momento hai que pórlle á nena unha castaña de indias, un dente de allo e unha ramiña de herba de San Xoán. E non a deixes soa, porque pola noite vai vir o seu berce unha mosca negra, enorme. Esa é a meiga chuchona que ven a zugárllelo sangue á nena. Conxúrala dicindo: “San Silvestre, meigas fóra”, e dálle ao mesmo tempo cunha ramiña de loureiro, aínda que sería mellor de abeleira pero non a temos. Dálle sen piedade, que anque a mates non se perde nada.

A muller e seu marido esperaron sen deitarse ao carón do berce. Xusto á medianoite viron chegar unha mosca grande e moi negra. Mentres a muller pronunciaba o conxuro, o marido zurroulle á mosca ca poliña de loureiro.

Ao día seguinte apareceu morta na súa cama unha vella de Tabeiao. Era a meiga chuchona que ía chuchárllelo sangue aos pequenos! E a partires de entón a nena púxose boa.

A Compaña

Un señor dixo a súa criada:
-Mañá tes que ir á cidade a mercar varias cousas; mais, como é lonxe i é día de misa, ten coidado de madrugar para oír a do alba na parroquia veciña.

A serventa espertou, moi andada a noite, e abrindo a xanela, viu gran claridade.
-Como me venceu o sono!-murmurou.

Vestiuse axiña, e votou a andar. Pero, a medida que adiantaba, íase convencendo de que aquela claridade non era do día, senón da lúa, que, sen nubes e en tódala súa plenitude, semellaba rivalizar co sol.

-Que medo!-exclamou-. E se volvo atrás, andarei dúas veces o camiño.

Seguiu, pois, ata chegar á igrexa; sorprendeuse de achala aberta, e dixo para si:
-Boa sorte me acompaña, pois chego cando vai comezar.

Entrou, e a sorpresa foi maior ao observar moita xente reunida, mais a xente non lle parecían daquela terra, senón seres estraños e descoñecidos.

-Meu Deus! Onde estou! Que xente é esta?-tatexou chea de terror.

Murmuraban ou rezaban en voz baixa, cun rumor semellante ao que causa nas follas das árbores o vento polas noites. Tiñan nas mans fachos de luz fosfórica, que axiña poido comprender que non eran outras cousas ca ósos humanos.

A pobre rapaza comezou a tremer, e notándoo unha anciá compasiva, achegouse a ela e díxolle:

-Que buscas, malpocada?
-Veño oíla misa da alba.
-A alba aínda está lonxe. Esta é a compaña ou procesión dos mortos. Se queres escapar con vida, ten conta de saír, antes de que vexas pórse en movemento estas pantasmas, e o atravesala porta do templo, deixa caer ao chan a mantilla.

Fíxoo así a criada; deuse presa en saír, despois que viu que empezaban a moverse aquelas visións, e o chegar á porta, desprendeuse da mantilla e deixouna caer.

Posuída de espanto, non se atreveu a continuala súa viaxe, e volveuse precipitadamente á casa do amo. Caeu enferma do susto e morreu aos tres días. Súa mantilla foi atopada no atrio toda mallada e despezada; as pantasmas descargaran nela a súa rabia, non podendo exercitala en quen a traía.

Redacción e tradución: David Sabucedo Cardero

Para saber máis:

-Xosé Miranda e Antonio Reigosa, Arrepíos e outros medos. Historias galegas de fantasmas e de terror. Ed. Xerais 2004.
(O fío vermello).

-Xosé Ramón Mariño Ferro, Leyendas, mitos y creencias de Galicia. Ed. El Lago. 2008
(La meiga chuchona).

-Xoán Antonio Saco i Arce, Literatura popular de Galicia. Ed. Deputación Provincial de Ourense 1987.
(La Compaña).

–Galicia Encantada: mitos, contos e lendas galegas.