¡Vive y Móstrate!

¿Se puede tener resaca de teatro? Se puede. También se puede mezclar con resaca de otras cosas, sobre todo si tenemos en cuenta que el fin de semana que termina la MIT en Ribadavia siempre coincide con las fiestas en San Cristovo, MÍTicas, y de paso me marco un chiste (todavía recuerdo el año que renuncié antisocialmente a ir con mis amigos a la orquesta para quedarme a ver la obra de las 11 de la noche de ese día… Acabé bailando ritmos latinos de todas maneras… Paradojas de la vida). Sí, el teatro me ha dado muchas ocasiones de paradojas, tal vez porque las paradojas también podrían ser una especie de señal del destino desde el inconsciente, o algo menos pedante que no sabría explicar.

Mi experiencia mínima con el teatro ya me ha dado la oportunidad de estar a ambos lados de la cámara, o de la bambalina para este caso. Llevo trabajando como voluntaria en la MIT desde que tengo uso de razón, y es que la organización tiene la costumbre de captarnos desde bien jóvenes (o es que los jóvenes tenemos la costumbre de ser captados más fácilmente para lo que sea), amén de tener cierta experiencia en ser captada o en estar del lado que “no se ve” (remordimientos emo aparte). Este año me tocó trabajar de camarera. Otra paradoja de la juventud y de la vida. Así que no me fue posible acudir a ninguna obra (salvo a la de unos amigos de MATARILE a los que les hice el “favor”). Trabajar en el sector de la hostelería es muy duro, pero eso no evitó tampoco que se diera la paradoja de que también fue mi primera vez como actriz aficionada, actuando ante cientos de personas justamente en el preestreno de la MIT. Ahí veis más claro a lo que me refiero cuando hablo de estar a un lado y al otro de la 4ª pared, muro no del todo fácil de romper (aunque algunos lo intentan, como mis queridos MATARILE J). Pero sí, hablemos de la cuarta pared, esa pantalla invisible pero que distancia tanto la vida del trabajador que descansa un día a la semana de la vida del artista que persigue sus sueños. Los dos intentan sobrevivir, pero de maneras diferentes. Tal vez de ahí el hecho que la del farandulero sea una profesión tan incomprendida (porque es una PROFESIÓN, tenedlo en cuenta). En este sentido, Ribadavia se convierte durante esos días en una especie de 4ª pared, con cientos de personas “trabajadoras” yendo al teatro una única vez al año con la esperanza de que ese día haya merecido la pena cambiar el Sálvame o la película de Los Vengadores que echaban en Telecinco por una experiencia más culturalizadora (culturalizadora? Ni siquiera sé si esa palabra existe). La 4ª pared sufre la tensión de los golpes cada día que dura la Mostra y llega a resquebrajarse, hasta que podemos vislumbrar algo de luz entre las grietas, algo de verdad, algo de iluminación (gran concepto el de la iluminación, sobre todo en el teatro). Hay mucha intensidad en estos días de calor; la villa de inviernos esteparios se convierte en un burbujeante hormiguero de vida y hermoso conflicto, y luego…

Luego desaparece. Los críticos sin identificación (que son los más mordaces y a los que más hay que escuchar) vuelven a encerrarse en sus casas, pero son los que más ganas tienen de que llegue el año siguiente para volver a tener una excusa para dejar de ver la basura que le ofrecen por televisión; y los que iban solo a reírse pero acabaron llorando también están contentos. ¡Todos están muy contentos! Menos yo. La rueda del carro sigue girando, y las compañías se van a otros teatros, a seguir ganándose la vida. Pero yo, que soy una “no sabe qué hacer con su vida” me quedo huérfana, sin poder volver a la tele, sin poder volver a rodar. Esto es porque la 4ª pared no ha terminado de romperse. Y tal vez nunca deba hacerlo. Dicen que un director ha de saber actuar, aunque sea mal, para poder dirigir bien. Uno tiene que comprender cómo se hace aquello que exige hacer a los demás. Así debería ser, y no solo en el teatro. Tal vez mi función sea transitar ese muro todos los días para traer los tesoros que se encuentran escondidos a ambos lados a unos y a otros como si se tratara de un mensaje en una botella, luchando contra las dificultades de la comunicación como si se tratara de una marea bravía. Porque tal vez si la pared se rompiera del todo, la magia desaparecería, las verdades todas quedarían a la vista, ya nadie lloraría ni se reiría, ¿verdad? Y la profesión del artista como tal desaparecería porque ya no sería necesaria. Al fin y al cabo, ¿de dónde viene la necesidad de acercarnos si no del conflicto? (conflicto, otro bonito concepto inseparable del teatro).

De todas formas, si algo me ha enseñado todo esto, tanto el teatro como la vida, es que nos queremos. Nos queremos mucho. Love everywhere. Queremos crear vías para la comunicación, y para eso es necesario no permanecer tras las cámaras por siempre, ni tampoco ser un espectador toda tu vida. Hay que mostrarse, porque mostrarse es vivir. Todos rompemos la 4ª pared cuando nos convertimos en críticos, en actores, en escritores, en directores y en trabajadores espontáneos. Porque la 4ª pared tal vez no sea solo invisible sino también inexistente en realidad.

Vive y Móstrate!

Nuria Sánchez

AQUÍ NACEU PORTUGAL

“Era el año 1128. Oficialmente las dos Galicias se separaban.”

Victoria Armesto, Galicia Feudal.

No corazón da rexión Norte de Portugal atópase a cidade de Guimaraes, tradicionalmente coñecida coma o Berce de Portugal. Este alcume venlle da capital importancia dos feitos que nela ocorreron e que foron claves para o nacemento do país, sucesos que están moi fortemente vencellados a Galicia e que mudarían para sempre a historia de ámbolos dous territorios. Coñezamos estes sucesos a través dun pequeno paseo pola urbe e a súa historia.

A propia toponimia da cidade ten que ver con Galicia, para coñecer de onde ven o nome de Guimaraes temos que viaxar moi atrás no tempo, a esa época que coñecemos por Reconquista: No século IX o caudillo galaico Vimara Pérez emprendeu a conquista e colonización das terras ao norte do río Douro, tomando a cidade do Porto; ao rematar a campaña creou o Primeiro Condado de Portugal, do que el e seus descendentes serían señores ata o século XI, cando o rei García de Galicia venceu ó derradeiro conde da liñaxe e integrou o condado no seu reino. Diredes vale xa sabemos como se fundo o condado portucalense pero, que ten que ver isto co nome da cidade? Pois todo, xa que Vimara Pérez fundou unha nova poboación no seu señorío e púxolle seu nome, Vimaraes, que co paso do tempo evolucionou en Guimaraes.

Vimara Pérez
Estatua de Vimara Pérez en O Porto.

Ó pasear polas rúas da Cidade Histórica (Patrimonio da Humanidade dende 2001) podemos admirar os fermosos edificios de épocas e estilos dispares no tempo, que van dende estreitas canellas medievais a pazos barrocos, ou edificios decimonónicos, construídos seguindo as técnicas tradicionais portuguesas. Se vos fixades nos balcóns poderedes ver en varios unha bandeira cunha cruz azul sobre fondo branco, o emblema do condado portucalense, o que é un claro exemplo da conciencia histórica dos habitantes da cidade, hoxe en día a bandeira condal comparte espazo ca bandeira nacional portuguesa por mor da celebración do campionato europeo de fútbol.

Balcons de Guimaraes
Balcóns da praza de Santiago ca bandeira do Condado.

Se tomamos camiño ao Pazo dos Duques de Bragança veremos os restos da muralla construída no século XIII polo rei don Denís (un dos grandes trobeiros galaico-portugueses) e chegaremos a praza de Muniadona Díaz, onde se atopa unha estatua da mesma muller. Esta señora foi unha personaxe moi importante do medievo de Guimaraes aló polo século X, xa que mandou edificar algúns dos edificios máis representativos coma son o Mosteiro de San Mamede (que actuou coma reclamo para a chegada masiva de xente á nova cidade) ou o castelo que, xunto co pazo ducal, é o monumento máis coñecido do lugar. Díaz foi muller do galego Hermenexildo Sánchez, o cal chegou a ser conde de Portugal.

Unha vez chegados a este punto temos que continuar ata o Pazo dos Duque de Bragança, a carón do cal está o castelo. Ante a entrada principal ao pazo está a estatua de Afonso Enríquez, o primeiro rei de Portugal. Ata o de agora conteivos algunhas curiosidades da cidade que en maior ou menor medida enlazan con nós, pero a historia do nacemento de Portugal é a que ten que ver con este home. Coñezamos como sucedeu:

Afonso Enríquez
Estatua de Afonso Enríquez (Guimaraes)

Aló polos anos vinte do século XII a condesa Teresa gobernaba o condado de Portugal (restaurado había uns anos), o territorio por aquel entón ía dende o Miño a Coimbra, e incluía Tui e Ourense. Esta muller era irmá da raíña Urraca de León e din as crónicas da época que sentía unha gran carraxe e envexa por ela. En segredo Teresa chamábase Rainha, e rexía seu territorio de maneira semi-independente. Estivera casada co conde Enrique de Borgoña, co que tivo dous fillo, Afonso e Urraca. Tras enviuvar viaxou a Compostela e namorouse dun fillo do Conde de Traba (o nobre máis grande de Galicia), Fernando Pérez, co que comezou unha relación amorosa, por aquelas ela tiña 32 anos e el 25. Isto foi un gran escándalo, xa que Fernando repudiou a súa muller e foise a Portugal, onde vivía con Teresa sen estar casados; foi tal a que se liou que din que o bispo de Viseu chegou a rifarlles en pleno sermón da misa polo gran pecado que cometían. Pese a todo a relación entre ámbolos dous continuou, e dela naceron varios fillos. No seu novo fogar portugués e apoiados pola Rainha, os Traba fixéronse co control do condado: Fernando foi nomeado gobernador de O Porto e Coimbra e actuaba coma o conde de facto; e seu irmán Vermudo era gobernador de Viseu (este casara ca filla de Teresa).

Fernando de Traba, Urraca de León e Teresa de Portugal
Fernado de Traba, Urraca de León e Teresa de Portugal.

 O excesivo poder do clan galego en Portugal molestou á aristocracia local, sobre todo ao arcebispo de Braga, o cal pensaba que estas estreitas relacións da Rainha cos galegos podía facer perder a súa sé ser a cabeza eclesiástica de Galicia en favor da Compostela de Xelmírez (aliado dos Traba). O arcebispo valéndose da axuda da fidalguía do sur do país, rebelouse contra Teresa e Fernando, co pretexto de defender o dereito ao goberno de Portugal do fillo desta, Afonso Enríquez. Os rebeldes fixeron de Guimaraes a súa base, polo que ata alí desprazáronse Teresa e os Traba para rematar co levantamento. O 24 de xuño de 1128 os dous bandos enfrontáronse no campo de San Mamede, preto da cidade, batalla da que saíu vitorioso Afonso Enríquez. Os dous amantes foron capturados e Traba foi expulsado do territorio portugués, mais levou con el a Teresa. Afonso foi nomeado conde e anos despois sería proclamado rei de Portugal.

Xa volvendo ao presente cada día de San Xoán se conmemora a batalla de San Mamede en Guimaraes, nunha festa medieval na que se recrean os feitos. A batalla é considerada pola historiografía  tradicional portuguesa coma unha guerra de independencia contra os reis de León, polo que este feito será tomado coma o inicio da historia do país coma entidade independente.

Agora xa sabedes porque os veciños de Guimares puxeron cheos de orgullo esta frase nos restos da vella muralla: “AQUI NASCEU PORTUGAL”.

David Sabucedo Cardero

Para saber máis:

-Armesto, Victoria. GALICIA FEUDAL, Ed. Galaxia, A Coruña 1994.

-.Conta-me História: Fundação de Portugal. (En portugués).