Ideas de peregrino

 

“Santiago de Galicia espello de Portugal,

Axudarasme a vencer

Esta batalla real.”

(Copla tradicional)

 

Esquecidos nas brétemas do pasado están os tempos nos que Galicia e Portugal eran unha unidade. Os avatares do destino fixeron, hai xa case un milenio, que os camiños de ámbolos dous territorios discorreran separados, pero nos séculos que seguiron a esa escisión houbo múltiples intentos por parte dun ou do outro país de volverse  xuntar. Desto falarei  neste artigo, de dúas tentativas por parte do irmán luso de incorporar para sí as terras galaicas, usando para tal fin o noso ben patrimonial máis internacional, o Camiño de Santiago.

O primeiro destes episodios ocorreu no século XIV, Castela e Portugal estaban en guerra (1382-1385), o norte do país luso estaba en poder de moitos cabaleiros galegos ó servizo do rei de Castela, combatendo contra eles achábase o heroe nacional portugués Nuno Albares Pereira (coñecido hoxe en día coma o Condestable Santo), durante esa campaña Albares Pereira decidiu ir de romaría a Santiago de Compostela, as razóns que segundo as crónicas impulsaron ao conde portugués a facer semellante viaxe foron tres:

  1. Como non podía ser doutra forma a espiritual, “façer serviço a Deus”.
  2. A militar, xa que segundo di, tódolos lugares daquela terra estaban en servizo do rei  de Castela e quería tentar tomar algún.
  3. Aprovisionamento, di Fernao Lopes na súa crónica do rei Joao I, que os soldados que andaban con Nuno Alvares estaban faltos de cabalos, polo que decidiron ir a Galicia a coller algúns, xa que na rexión abondaban estas bestas.
Estatua de Nuno Alvares Pereira no castelo de Ourem (Portugal)
Nuno Alvares Pereita – Castelo de Ourem (Portugal)

O Condestable Santo xuntou os seus homes en Guimaraes, no mosteiro de Santo Domingo, e alí expúxolle súa idea, sendo ben acollida polos seu fieis soldados. De se o final levou a cabo seu plan non temos constancia, xa que o relato segue co resto da campaña na rexión portuguesa de entre Douro e Minho. Si que foi atacada a cidade de Tui durante a contenda, pero de se o devoto conde Nuno foi a Santiago velo apóstolo non hai máis noticia.

Habería que esperar tres centurias máis para volver a ter novas dun plan semellante. Un anónimo de finais do século XVIII fala da relación entre o pobo galego e o portugués, xa nesa época comezara o éxodo dos nosos devanceiros na procura dunha vida mellor lonxe da súa terra, no escrito fálase que van en gran cantidade a traballar a Lisboa,  chegando a dar a cifra de 40000 galegos residentes na cidade do Tejo en 1762.

Grabado Vista de Lisboa século XVIII
Gravado – Vista de Lisboa (s.XVIII)

O escritor fala de que os españois (refírese aos casteláns) os desprezan, os empregan nos traballos máis baixos e os tratan con dureza, polo que entre os de Galicia hai gran animadversión cara España, o que fai posible unha intervención de Portugal no país xa que non sería vista con malos ollos polos oriúndos del. O mesmo autor salienta a gran semellanza que hai entre ámbolos dous pobos, “os que só separan as augas do Miño”. Para rematar anima o rei de Portugal a unha intervención no reino de Galicia, afirmando que a empresa sería doada xa que con só 30000 peregrinos ben armados e disciplinados o territorio sería conquistado e doadamente defendido dos españois, xa que estes non o gardan ben.  Este campaña quedaría en papel mollado, xa que non hai confirmación de que o goberno luso chegara a preparar tal misión de conquista.

Ámbolas dúas historias quedarían coma simples anécdotas, pero como di o dito, a terceira igual vai a vencida, se agora vedes un peregrino luso facendo o camiño de Santiago desconfiade, pode que baixo a súa devoción cara o apóstolo agoche algo máis.

David Sabucedo Cardero


Para saber máis:

GALICIA vista por los no gallegos.

Alonso Montero, X.

Ed. Júcar, Madrid, 1974.

O derradeiro voo da “bruxa”

“Falábase de que aquilo non podía ser senón cousa de meiguería ou do demo.”

O tronante de San Xoán de Medela.

(Lendas galegas de tradición oral.)

Era unha noite de tempestade. Os tronos enxordecían os vales e a choiva caía a cachón. Íase deitar un aldeán cando ouviu xunto a porta do seu lar un ruído xordo, coma dunha cousa pesada que caera, que demo será iso? preguntouse. Picado pola curiosidade achegouse á porta con coidado, e viu tendido sobre un leito un home, que erguéndose axiña, púxose en pé. Era un escoler, que vestido con traxe de cabaleiro, acababa de baixar das nubes.

Xoán Antonio Saco e Arce recolle este conto popular galego, chamado O escoler, na súa obra Literatura popular de Galicia. Esta historia fala sobre uns persoeiros moi típicos do noso folclore, os escoleres, tamén chamados nubeiros, tronantes ou tronadores, legromantes, degrumantes ou negrumantes, bruxos ou demos que  andaban polas nubes, onde producían e levaban as treboadas  ca única finalidade de facer o mal e estragar as colleitas aos pobres paisanos. Son as veces xente do país;  outras veces son forasteiros (no norte de Galicia había a crenza de que eran casteláns); tamén estranxeiros de fala estraña e aspecto pouco corrente (ollo a este dato xa que será importante máis adiante). Múltiples eran as formas de escorrentalos: tocar as campás da igrexa, disparar ás nubes e a máis común que o párroco pronunciara un esconxuro que os fixese caer dos ceos ou os obrigase a levar a tormenta cara outro lado.

Falei antes de que os estranxeiros eran moitas veces confundidos con tronantes, tal foi o caso dun peregrino que pasou por San Clodio (Ribas de Sil) unha tormentosa tarde, os veciños da localidade que se atopaban na malla do trigo pensaron que aquel home forasteiro era o tronante causante do mal tempo, polo que se botaron a por el ca intención de mallalo tamén, o asustado home botou a correr e foi perseguido pola turba ata outra aldea, onde unha vez que o atraparon aclararon todo e puido seguir camiño  a Compostela. Mais sen dúbida o caso máis senlleiro foi o ocorrido en Aranga, preto de Betanzos, na segunda metade do século XIX.

Globo aerostático s.XIX
Globo aeroestático (s.XIX).

Unha aviadora francesa chegou á cidade de Betanzos a facer un voo en globo, a xente da vila acudiu en masa a ver o insólito espectáculo, despedindo con bandas de música e cunha grande ovación á intrépida navegante cando esta se elevaba nos ceos. Na súa viaxe o globo pasou pola terra de Aranga que naquel tempo sufría unha horrible seca, as xentes que alí residían ao ver o estraño aparello no aire pensaron que era cousa do demo, tiña que ser a forza un nubeiro, o ser culpable daquela desolación e fame. As campás da igrexa tocaron a arrebato, as xentes reuníronse armadas con apeiros e paus para acabar co escoler, a aviadora ó ver que as xentes xuntábanse e a sinalaban pensou que a estaban aclamando e dende o aire repartía bicos e saúdos, decidiu logo que sería un bo sitio onde aterrar. Os alborotados paisanos ao vela tomar terra botáronse a ela berrando: Ai ven o escoler, o acabador do centeo, o acabador das patacas! Déronlle tal malla aquela “bruxa” que a deixaron mal ferida e morreu. Os veciños unha vez que os feitos foron coñecidos remataron todos en prisión. Esta historia fíxose moi sonada cando 50 anos despois foi publicada no xornal El Compostelano baixo o título El escoler.

El escoler
El escoler.

Hoxe pódenos entrar a risa ante estas supersticións do pasado, ou escandalizarnos ante historias coma a do globo de Aranga e chamámoslle bárbaros aqueles aldeáns, pero ata non hai moito tempo para a nosa xente estes seres eran tan reais coma ti e coma min.

David Sabucedo Cardero


Para saber máis:

Los nubeiros o tempestarios de Galicia.

Martínez Riso, V.

Boletín Oficial de Monumentos de Ourense, 69-91, Ourense, 1943.

 

Lendas galegas de tradición oral.

González Reboredo, X.M.

Ed. Galaxia, Vigo, 1995.